BESLENME İLE İLGİLİ GENEL BİLGİLER (PROTEİNLER,VİTAMİNLER,vs)

BESLENME

Vücudumuzun gelişme, büyüme, varlık ve aktivitesini sürdürmek için oksijen, su, temel olarak karbonhidrat ve yağdan oluşan enerji verici maddeler, protein, vitaminler ve minerallere ihti-yacı vardır. Hayatımızı sürdürebilmek için beslenmek zorundayız. Vücudumuza aldığımız besin-lerle organlarımızın çalışması için gerekli enerjiyi sağlarız. Günlük yaşantımızı sürdürmek için besinlerin yakılmasıyla açığa çıkan enerjiyi yani kaloriyi kullanırız. Değişik yapıdaki yiyeceklerin vücutta yakılmasıyla farklı miktarlarda enerji açığa çıkar. Bunun için sağlıklı olan ya da bir hastalığı olan herkesin besinler ve beslenme hakkında bilgi sahibi olması gerekir. Temel besin maddeleri olan; proteinler, karbonhidratlar ve yağlar ile yaşamımız için gerekli olan; su, tuz, mineral ve vitaminler hakkında en azından temel bilgileri bilmeliyiz.

PROTEİNLER

Vücudun yapı tasları olan aminoasitlerden oluşan, büyüme ve gelişmenin sağlanması, doku-ların onarımı ve vücut savunması için en önemli besin türüdür. Et, süt, yumurta, yoğurt ve peynirde bulunan hayvansal proteinler, kurubaklagiller (fasulye, bakla, nohut, mercimek), buğday, patates ve pirinçte bulunan bitkisel proteinlerdir. Hayvansal proteinler daha yarar-lıdırlar. Bu nedenle ortalama bir diyette hayvansal ve bitkisel proteinler birlikte kullanılmalıdır. Proteinin en etkin biçimde kullanılması için hem karbonhidrat hem de yağ içeren bir diyetle alınması gerekir. Proteinler vücutta değişik görevler için kullanıldıktan sonra yıkılırlar ; üre ve kreatinin gibi bazı maddeler açığa çıkar. Bu maddeler vücut için zararlıdır ve sağlıklı kişilerde böbrekler tarafından idrarla atılır. Böbrek yetersizliği varsa bu maddeler yeterince dışarı atıla-maz ve kanda birikir. Bu nedenle böbrek hastalarında protein kısıtlaması yapılır. Yağların ve karbonhidratların yıkılmasında böyle bir problem yoktur. Sağlıklı bir kişinin bir günde alması gereken protein miktarı yaklaşık olarak kg başına 1 gr kadardır. Bebekler ve büyüme çağın-daki çocuklarla, buluğ çağındaki gençler ve gebeler için günlük alım miktarı kg başına 2 gr olmalıdır.

KARBONHİDRATLAR

Yağlar ile birlikte vücuda enerji sağlamak için kullanılır. Gereğinden fazla alınan karbonhidrat-lar vücudumuzda yağa dönüşür ve bu şekilde depolanır. Karbonhidratların gıdadaki kaynağı patates, pirinç ve tahıllardır (Ekmek, pilav, makarna, bisküvi, şeker, pirinç, patates, fasulye ve nohut gibi). Sebze ya da meyvelerde de bulunan besin türüdür. Bitkisel gıdalarda fazla miktarda lif(posa) vardır. Bu lifler kabızlığı, barsak tümörlerinin gelişimini ve kan yağlarının yükselmesini önlemede çok yararlıdır. Ortalama bir diyetle alınan kalorinin % 50 veya daha fazlası karbonhidratlarla karşılanmakta olup günlük alım miktarı 250-500 gr'dır. Fakat çoğun-lukla bundan daha fazla miktarda karbonhidrat yenilmektedir.

YAĞLAR

Günlük kullanımda yağ alımının asıl amacı vücuda enerji sağlamaktır. Hayvansal yağlar (tere-yağ, margarin, yumurta, süt ve süt ürünleri) ve sıvı bitkisel yağlar ile kırmızı et, tavuk ve ba-lık gibi gıdalarda bulunan yağları kullanırız. Sağlıklı bir erişkin günde yaklaşık 60 gr kadar yağ almalıdır. Yağlar vücutta deri altında ve karın zarında depolanır. Yağların kendi içinde pek çok alt grubu vardır. Adı en fazla geçen kolesteroldür. Kolesterol vücudumuzda çok önemli gö-revleri olan özel bir yağdır. Karaciğerde yapılır ve aynı zamanda dışardan yiyeceklerle de alı-nır. Kan kolesterol düzeyi %200 mg'nın altında olmalıdır. Bu miktarı aşınca damar sertliği, kalp krizi ve felçler için önemli risk oluşturur. Alınan kolesterol miktarını azaltmak için yemeklerde ve öğünlerde tereyağı yerine bitkisel sıvı yağlar seçilmelidir. Vücut enerjiyi büyük tasarrufla kullanan bir sistemdir. Karbonhidrat, yağ veya protein halinde alınan fazla kalori yağ halinde depolanır. Bu kural kesindir ve şişmanlığın temelini oluşturur. Kalori alımı kısıtlandığında kilo kaybedilmekte olup orta derecede egzersiz yapıldığında enerji üretimi artar. Kalori alımı kısıt-landığında iyi kalitede protein ile gereken vitamin ve minerallerin sağlanması önem taşır. Uygun diyet listesi doktorunuz tarafından yazılmalıdır.

SU VE MİNERALLER

Su ve mineraller (sodyum, potasyum, klor, kalsiyum, fosfor, demir, magnezyum, çinko, iyot, flor, kükürt, vb.) organlarımızın düzenli ve sağlıklı çalışabilmesi için gereklidir.

VİTAMİNLER

Vücut tarafından yapılmayan fakat vücudun normal işlevlerinin sürdürülmesi için dışardan alınması gereken besin maddeleridir. A, D, E, K, C ve B grubu (B1, B2, B6, B12)

SU

Vücudumuzun yarıdan fazlası sudur. Su hem organların yapısında yer alır hem de kanın sıvı kısmını oluşturur. İnsanlar haftalarca aç kalabildikleri halde, susuzluğa birkaç günden fazla dayanamaz.

Vücudumuza değişik besin ve sıvı gıdalarla aldığımız su; idrar, dışkı, solunum ve terleme ile atılır. Sağlıklı kişilerde alınan ve atılan sıvılar arasında bir denge vardır. Eğer alınan sıvı yete-rince atılamazsa vücutta su birikir. (Bu durum en sık böbrek yetersizliğinde görülür.) Bunun sonucu olarak el, ayak, gözkapakları ve vücudun değişik yerlerinde şişlikler belirir ve başta nefes darlığı olmak üzere değişik organlara ait hastalık belirtileri ortaya çıkar. Eğer tam ter-sine kaybedilen sıvı çok fazla ise (ishal ve şiddetli kusma) ve bunu karşılayacak sıvı alınmaz ise tansiyon düşüklüğü, idrar miktarının azalması, ileri derecede halsizlik ve şuur bulanıklığı gibi belirtiler görülür.

Vücudumuzdaki suyun gerek fazlalığı, gerekse eksikliği belli bir süre içinde tedavi edilmez ise hayati tehlike ortaya çıkar.

TUZ

Tuz, vücudumuzdaki suyun dengesine (alınmasına, atılmasına ve vücut içinde dağılmasına) katkıda bulunur. Kan basıncının belirli düzeylerde tutulmasını sağlar ve değişik organların gö-rev yapmasında hayati rol oynar. Vücudumuzdaki tuz dengesini ayarlayan en önemli organ böbreklerimizdir. Sağlıklı böbrekler besinlerle alınan tuz miktarına göre idrarla atılan tuzu ar-tırıp-azaltarak dengeyi sağlar. Kandaki tuz miktarının kısa süre içinde normale göre çok art-ması veya azalması;şuur bulanıklığı, kas krampları ve havale nöbetleri gibi belirtilere yol açar. Tuz yediğimiz besinlerin içinde mevcuttur. Yemeklere veya içeceklere ayrıca eklenen fazladır. Bir günde alınan tuz miktarı coğrafi yöreye ve yemek alışkanlıklarına göre büyük farklılıklar gösterir. Ortalama olarak 6-10 gr dolayındadır.

Tuz, vücutta suyu tutan bir madde olduğundan vücuttaki tuz miktarının artması su miktarını arttırır. Bu nedenle bazı kalp, böbrek ve karaciğer hastalarında ve yüksek tansiyonlu hasta-larda tuz miktarı kısıtlanmalıdır.

Hafif derecede tuz perhizi; ekmek tuzsuz yenir, yemeklere normal miktara tuz katılır, fazla tuzlu besinler (turşu, konserve...) yenmez. Günlük tuz tüketimi 4-4.5 gr olur.

Orta derecede tuz perhizi; ekmek tuzsuz yenir, yemeklere tuz atılmaz, çok az tuz içeren besinler seçilir. Günlük tuz tüketimi 2-3 gr olur.

İleri tuz perhizi; öncelikle meyve ve meyve suları vardır. Gıda maddelerindeki tuzu azaltmak için besinler iyice yıkanır ve su içinde bırakılıp sonra kullanılır. Günlük tuz miktarı 1 gr ve altın-dadır. Bu perhiz uzun süreli kullanım için uygun değildir.

POTASYUM

Kanda bulunan özel tuzlardan biridir. Kaslarımızın kasılmasında çok önemli rol oynar. (özellikle kalp kasının kasılması). Kandaki potasyum seviyesinin belirli düzeylerde bulunması şarttır. Düşmesi ya da yükselmesi tehlikelidir. Potasyum böbreklerden süzüldüğünden böbrek yeter-sizliğinde kandaki seviyesi yükselir; bu durumda halsizlik, iştahsızlık, adale kuvvetsizliği ve felçler görülür, çok yükselmesi durumunda kalp aniden durabilir. Bu nedenle özellikle böbrek hastalarının besinlerdeki potasyum miktarına dikkat etmeli ve mutlaka bilgi sahibi olmalıdır.

KALSİYUM

Vücutta en bol bulunan mineral element olup kemiklerimizin ve dişlerimizin yapısında yer alır. Kanın pıhtılaşmasında rol alan ve kaslarımızın kasılmasını sağlayan önemli bir maddedir. Kalsi-yumun emilimi D vitaminine bağımlıdır. Bu vitamin , parathormon ve kalsitoninle beraber etki yaparak kan ve vücut sıvılarındaki kalsiyum yoğunluğunu düzenler. Beslenmeyle alınan kalsi-yum miktarının az olması halinde kemiklerden kalsiyum çekilerek kandaki kalsiyum seviyesi a-yarlanır. Böbrek hastalarında yeterli miktarda D vitamini yapılamadığından vücutta kalsiyum eksikliği oluşur. Bunun sonucu kaslarda istemsiz kasılmalar ile şuur bozukluğu olur,uzun dö-nemde kemik yapılarında zayıflık ortaya çıkar. Kalsiyumun normalden daha yüksek olması du-rumunda da iştahsızlık, bulantı, kusma, şuur bulanıklığı ve kas zaafı görülür. Günlük alınması gereken miktar 0.5-1 gr dır. Başta süt, peynir ve yoğurt olmak üzere değişik gıdalarla alınır.

FOSFOR

Kalsiyum ile birlikte kemiklerin dayanıklı olmasını sağlar. Tüm organların çalışması için gerekli enerji sağlanmasında önemli rol alır. Fosfor besinlerle vücuda girer; fazlası böbrekler tarafın-dan idrarla atılır. Böbrek yetersizliğinde fazlası atılamadığından vücutta birikir Başta hayvan-sal kaynaklı gıdalar ve bakliyat olmak üzere değişik gıdalarda da çok yaygın bulunur.

DEMİR

Kan yapımında çok önemli rol oynar. Değişik besinler ile alırız. Demir alımı azlığında veya kaza, ameliyat, değişik sebeplere bağlı kanamalarda demir eksikliği gelişir ve bunun sonucu olarak kansızlık, iştahsızlık, yutma güçlüğü, tırnak kırılması ve çocuklarda büyüme, gelişme geriliği belirtileri ortaya çıkar. Bazen çok nadirde olsa demir fazlalığı oluşur. Bu durum da hücre ha-rabiyetine yol açar. Bilinçli bir beslenme ile dengelenebilir. Normalde günlük demir alımı 1 mg, bayanlarda (hamile, çocuk emziren ve adet gören) 2-3 mg dır.

VİTAMİN A

Normal büyüme, üreme, kemik ve diş gelişimi için gerekli bir vitamindir. Gözlerin sağlığını koru-duğu gibi, idrar yolları ve solunum yolları enfeksiyonlarında bedenin direncini artırır. A vitamini en çok balık yağında, süt yağında, yumurta sarısında ve karaciğerde bulunur. Sarı renkli seb-ze ve meyveler (havuç, patates, armut, kayısı, domates, portakal, erik, şeftali, kırmızı biber) ile yeşil yapraklı sebzeler (ıspanak, kereviz, maydanoz, marul) barsakta A vitaminine dönüşen pigmentler içerir. Erişkinlerde karaciğerde depolanır. Çocuklarda depolanmadığından eksiklik belirtileri ortaya çabuk çıkar. Gece körlüğü, enfeksiyonlara aşırı duyarlılık ve kas iskelet siste-minde gelişme geriliği, böbrek taşları ve ciltte dökülmeler eksikliğinde görülür. Böbrek yetmez-liği gelişmiş hastalarda kan A vitamini düzeyi yüksektir. Bundan dolayı bu hastaların A vitami-ni almaları zararlı olabilir.

VİTAMİN D

Bu vitaminin doğal kaynağı güneş ışığının deriye olan etkisidir. Günlük tavsiye edilen alım mik-tarı 400 IU dur. D vitamini eksikliğinde kalsiyum emilimi yetersiz olup ve hem kalsiyum hem de fosfat kaybedilir. Bu durumda kemik hastalıklarına, kırılmalara ve iskelet sistemini etkileyerek raşitizm hastalığına neden olur. Ayrıca yeni araştırma sonuçlarına göre de D vitamini eksikliği kronik kalp yetmezliğine de yol açıyor. Yüksek dozda alınan D vitamini toksik etki gösterir. Kemikler kolayca kırılırlar, böbrek işlevlerinde bozulmalar olur, böbrek taşları oluşur.

VİTAMİN E

Antioksidan özelliğiyle bilinen bir maddedir. Çimlenmiş buğday, yeşil yapraklı sebzeler, kabuklu kuruyemiş, soya fasulyesi, pişmemiş yağlar, sebze, karaciğer ve yumurta sarısında bulunur. Bu vitaminin çok yaygın olması sebebiyle eksikliği çok enderdir. Erkeklerde üreme problemleri görülür. Yeterli miktarda vitamin alımıyla kalp ve damar hastalıkları,kanser ve katarakta karşı koruyucu olduğu bilinen E vitamininin, Parkinson hastalığında olumlu etkiler gösterdiği ve yaş-lılarda bağışıklığı artırdığı ileri sürülmektedir.

VİTAMİN K

Karaciğerde pıhtılaşma faktörlerinin sentezi için özeldir. Kanın pıhtılaşmasını sağlar ve yarala-rın iyileşmesine yardımcı olur. Yeşil sebze, domates, brüksel lahanası, lahana, soya fasulyesi ve yağı, ceviz, fındık, havuç ve kepekte bulunur. Bu kaynaklar bağırsak bakterileri tarafından üretilen K vitamini ile desteklenir. Yağ sindirimi ve emiliminin aşırı bozulmasında bu vitamine ait eksiklikler gelişebilir. Yenidoğanda bağırsak florası gelişmeden önce K vitamini eksikliği ge-lişebilir.

VİTAMİN C

Değişik miktarlarda bütün doku ve vücut sıvılarında bulunur. Kemik ve diş sağlığı için önemli olan C vitamini bağışıklık sistemini destekler. En yüksek C vitamini narenciye (portakal, grey-furt, limon, mandalina), çilek, karpuz, kivi, vişne, kavun, domates, yeşil biber, çiğ lahana, bezelye, yeşil fasulye ve yapraklı yeşil sebzelerde bulunur. C vitamini için dikkat edilmesi ge-reken husus; gıdaların saklanması,pişirilmesi ve işlenmesi sırasında önemli miktarda kayıplar olabilmektedir. Bu yüzden sebzeleri çok fazla pişirmemeli ve kısa sürede tüketmelidir C vita-mini eksikliğinde; diş ve diş eti hastalıkları, eklem ağrıları, kansızlık, iştahsızlık yaraların çabuk iyileşmemesi, çocuklarda büyüme ve gelişmede bozukluk görülür. Bu vitamine duyulan gerek-sinim enfeksiyon ve ateş hallerinde önemli ölçüde artar. Diğer bunalımlara karşıda direnç ka-zanmak için daha yüksek dozlarda almak gerekir.

VİTAMİN B

Genelde besinlerle alınır ve vücutta depo edilmezler. En çok tahıllarda, hayvansal gıdalarda bulunurlar. B vitaminleri yönünden en zengin besin ekmektir. Eksikliğinde kansızlık, unutkanlık, sinir zayıflığı sıralanabilir. Eksiklik en çok vejeteryan beslenme tarzında ortaya çıkar. Hastaya vitamin verilmesiyle durum düzeltilir.

Vitamin B1: Sinir sistemimizin sağlıklı çalışmasında önemlidir. İştahı önemli oranda etkileyen bu vitamin, besinlerin sindirilmesine yardım ediyor ve vücudumuzu enfeksiyonlara karşı koru-yor. Çabuk yorulma, çok sık öfkelenme, kendinizi asabi hissediyorsanız ya da unutkanlık baş-ladıysa, kaslarınızda ve baldırlarınızda ağrılar hissediyorsanız, kalp atışlarınız hızlanıyorsa, ba-caklarınızda şişme oluyorsa ve kendinizi çocuk sesine dahi katlanamayacak kadar yorgun his-sediyorsanız vücudunuzda B1 vitamini eksikliği olabilir. Uzmanlar rafine edilmiş unlu maddeler yendiği oranda B1 vitaminine gereksinimin arttığını, tütün, alkol ve şekerin B1 vitaminini yok ettiğini belirtiyorlar. B1 vitamini en çok; kahverengi pirinç, yumurta, balık, yer fıstığı, erik, kuru üzüm, tere ve buğday da bulunur. Ayrıca hindistan cevizi, kereviz, havuç, lahana, greyfurt, limon, yulaf, mısır ve muzda da B1 vitamini bulunur.

Vitamin B2: Özellikle büyümede ve vücutta enerji tüketiminde çok önemlidir.B2 vitamini ek-sikliğinde; gözlerde yanma, kulakta ve burunda pullanma, titreme sersemlik, hareketlerde a-ğırlaşma, sindirim bozukluğu, saç dökülmesi görülür. B2 vitamini: peynir, yumurta, balık, et, tavuk, hindi, ıspanak ve yoğurtta bol miktarda bulunur. Ayrıca B1 vitamininin bulunduğu yi-yecek maddelerinde de vardır.

Vitamin B6: Özellikle sinir sistemi işleyişinde önemlidir. Pişirmeyle büyük ölçüde yok olduğu i-çin sebzelerde çiğ alınmasına dikkat edilmesi gerekir. En çok hindi, balık, kuru fasulye, bezel-ye, avokado da bulunur. B1 ve B2 vitamininin bulunduğu yiyeceklerde de vardır.

Vitamin B12: DNA sentezinde görev alan B12 vitamini hücrelerin büyümesi ve çoğalmasında önemli rol oynuyor. B12 vitamini eksikliği; kansızlık ve sinirlerin yıpranmasına yol açıyor. Kah-verengi pirinç, peynir, sığır eti, tavuk ve yeşil yapraklı sebzeler B12 vitaminince zengindirler.